Wieś Żelazny Most, od której zbiornik wziął nazwę. Ryglowy kościół Kłobuczyńskich i nazwa, która nic nie znaczy

Zbiornik, o którym pisze cała Polska, wziął nazwę od wsi, o której nie pisze prawie nikt. Żelazny Most leży 12 kilometrów na północ od Lubina i 8 na południowy zachód od Polkowic, na wysokości 207 metrów, na Wzgórzach Polkowickich. W spisie powszechnym z 2021 roku miał 169 mieszkańców, dziesięć lat wcześniej 161. Ma kościół z XVII wieku, ruinę dworu i nazwę, która po niemiecku nic nie znaczy.

Nazwa

Niemiecka forma to Eisemost. Wikipedia tłumaczy, że nazwa nie ma sensu w żadnym z dwóch języków osobno: "Eisen" to po niemiecku żelazo, "most" jest polski, a całość mogła powstać ze złego przetłumaczenia albo z połączenia obu słów. Jedna z hipotez mówi o nieistniejącym dziś moście z rudy darniowej, którego nie da się już zlokalizować. Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1315 roku.

Kłobuczyńscy

W XVII wieku Żelazny Most był własnością polskiego szlachcica Andrzeja Kłobuczyńskiego, a jego spadkobiercy trzymali wieś do połowy XIX wieku. To on ufundował obecny kościół i to jego rodzina leży na przykościelnym cmentarzu, razem z fundatorem. Dwór, który stoi dziś w ruinie, także należał do jego potomków.

Kościół świętej Barbary

Pierwszy kościół w tym miejscu wzmiankowano w 1376 roku; rozebrano go, a obecny budynek powstał w 1664 roku z fundacji Kłobuczyńskiego. Strona gminy Polkowice opisuje go jako jednonawowy, o konstrukcji ryglowej, z wydzielonym prezbiterium i wieżyczką na rzucie prostokąta. W środku zachowała się chrzcielnica z 1666 roku, kamienny ołtarz barokowy i zdobiona ambona. Świątynię restaurowano dwa razy, w 1891 i 1935 roku. Wikipedia nazywa go kościołem filialnym; do której parafii należy, ani ona, ani strona gminy nie mówią, a my nie sprawdziliśmy tego w diecezji.

Patronka jest ta sama, co w kościele w Polkowicach i na Barbórce: święta Barbara, opiekunka górników. Ten budynek jest o trzysta lat starszy od pierwszej kopalni miedzi w regionie.

Dwór

Piętrowy, barokowy, z drugiej połowy XVIII wieku, na planie prostokąta, z wysokim dachem mansardowym, wejściem pośrodku ściany frontowej i skromnym balkonem nad nim. Tak opisuje go Wikipedia. Do rejestru zabytków trafił 27 stycznia 1966 roku pod numerem A/3446/1514. Baza Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje go tak samo, ale nazywa styl klasycystycznym i podaje materiał: cegła; własnego opisu obiekt w tej bazie jeszcze nie ma. Z budynku zostały ściany zewnętrzne. Zdjęcie nad tym tekstem pokazuje go sprzed 1939 roku, w całości.

Zbiornik za płotem

Od lat siedemdziesiątych nazwa wsi żyje drugim życiem: Obiekt Unieszkodliwiania Odpadów Wydobywczych Żelazny Most, największy w Europie zbiornik odpadów poflotacyjnych, wziął ją, bo powstał w sąsiedztwie. Do wsi należy też przysiółek Gilów, gdzie leży starszy zbiornik, zamknięty w 1977 albo w 1980 roku, zależnie od źródła. Jak blisko brzegu zbiornika stoją domy, nie mierzyliśmy; Wikipedia podaje tylko odległości od Lubina i Polkowic.

Wieś jest jedną z wsi gminy Polkowice.