Kościół w Ścinawie pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Gotycka hala z datą 1491 na zworniku

Na zworniku sklepienia prezbiterium kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Ścinawie wykuto rok 1491. Gotycka, ceglana hala z drugiej połowy XV wieku stoi na miejscu świątyni wzmiankowanej już w 1209 roku. Przez ponad cztery stulecia kościół należał do protestantów, po 1945 roku przeszedł do katolików i jest dziś parafialnym kościołem diecezji legnickiej. Wieżę wieńczy hełm odtworzony w 1974 roku według XVIII-wiecznej ryciny.

Skąd wiadomo, że kościół stał tu już w 1209 roku?

Z dwóch dokumentów z tego samego roku, które przywołuje opis kościoła na portalu lubin.pl. W pierwszym książę Henryk Brodaty wymienia braci służących Bogu w ścinawskiej świątyni. Drugi, z 28 października 1209, wystawił wrocławski biskup Tomasz i wspomina w nim proboszcza Szymona ze Ścinawy. Tamten kościół nie przetrwał; dzisiejszy stoi na jego miejscu.

Kiedy zbudowano obecną świątynię?

W drugiej połowie XV wieku, zgodnie podają lubin.pl, PTTK i Wikipedia. Najmocniejszy ślad to data 1491 na zworniku sklepienia prezbiterium, które dobudowano do stojącej już nawy. Lubin.pl łączy ukończenie budowy z chwilą, w której książę Konrad Oleśnicki Biały przekazał kościół z prawem patronatu zakonowi św. Ducha; lubin.pl podaje rok 1471 ze znakiem zapytania przy 1477.

Infoboks Wikipedii ma przy dacie zakończenia budowy "2 połowa XIV wieku", ale tekst tej samej strony i pozostałe źródła mówią o XV wieku.

Jak wygląda kościół z zewnątrz i w środku?

To budowla orientowana, czyli prezbiterium na wschód, z cegły z detalem z piaskowca. Wnętrze ma trzy nawy równej wysokości w trzech przęsłach, czyli układ halowy, z wydłużonym, wielobocznie zamkniętym prezbiterium i kaplicami bocznymi. Lubin.pl nazywa świątynię "trójnawową bazyliką", ale polska-org.pl i Wikipedia opisują ją jako halę.

Na osi fasady zachodniej stoi czworoboczna wieża, która wyżej przechodzi w ośmiobok. Jej ostrosłupowy hełm odtworzono w 1974 roku na wzór XVIII-wiecznego sztychu śląskiego rysownika F. B. Wernhera, który pokazywał hełm z 1669 roku.

W skromnym wnętrzu zachowały się dwa całopostaciowe nagrobki kobiet z 1595 i 1605 roku o bogatej dekoracji. Uwagę zwraca XIX-wieczny ołtarz z obrazem profesora Mengelsberga, przedstawiającym Chrystusa z uczniami w drodze do Emaus; ufundował go król pruski Wilhelm I.

Kiedy kościół należał do protestantów?

Od XVI wieku do 1945 roku. Datę przejęcia źródła podają różnie: lubin.pl pisze o około 1522 roku, Wikipedia o 1534. W latach 1701-1707 kościół przejściowo wrócił do katolików.

Co działo się z kościołem po 1945 roku?

Świątynia ucierpiała w czasie wojny, kiedy Ścinawa straciła około trzech czwartych zabudowy. Odbudowywano ją dwa razy: w 1947 roku i w latach 1959-1960. Hełm wieży zrekonstruowano podczas remontu w 1974 roku, w tym samym roku, w którym odbudowano wieżę ratusza na Rynku; jej osobną historię opisujemy w tekście o wieży ratuszowej w Ścinawie. Szersze tło, od księstwa ścinawskiego po zimę 1945, jest w historii Steinau an der Oder.

Inny kościół regionu, który przez część XVI i XVII wieku należał do protestantów, opisujemy we wpisie o kościele Wniebowzięcia NMP w Przemkowie.