Gmina Ścinawa poza miastem. Dwanaście wsi, od renesansowej ruiny w Dziewinie po dary Sobieskiego w Dziesławiu

W Tymowej stoją dwa kościoły, w Dziewinie ruina pałacu nazywanego największym renesansowym dworem Dolnego Śląska, a w Dziesławiu dary króla Jana III Sobieskiego. Wszystkie trzy wsie należą do gminy Ścinawa, miejsko-wiejskiej gminy powiatu lubińskiego nad Odrą o powierzchni 164,56 kilometra kwadratowego. Według Banku Danych Lokalnych GUS w 2025 roku mieszkało w niej 9 181 osób, z czego 5 179 w samym mieście, czyli około 4 000 we wsiach. Według Wikipedii gmina ma 21 miejscowości i 19 sołectw. Graniczy z gminami Lubin, Prochowice, Rudna, Wińsko i Wołów. Poniżej dwanaście wsi z tym, co w nich stoi i od kiedy, a na końcu przyroda nad Odrą.

Dwanaście wsi

1. Tymowa. Największa wieś gminy: w spisie z 2011 roku 833 mieszkańców. Ma dwa kościoły: pomocniczy Matki Bożej Królowej, z pierwszej połowy XIV wieku, którego detale wskazują nawet na wiek XIII, i szachulcowy parafialny Matki Boskiej Bolesnej z lat 1709-1745.
2. Dziewin. Osada Devin pojawia się w dokumentach w 1218 roku. Stoi tu pałac uchodzący za największy renesansowy dwór Dolnego Śląska; według karty Narodowego Instytutu Dziedzictwa zbudowano go w latach 1558-1561 dla braci von Kanitz i rozbudowano w 1566 roku. Opracowanie NID z 2015 roku opisuje go jako ruinę bez dachu, więźby i stropów, "niedostępną". Obok gotycki kościół śś. Piotra i Pawła z XIV wieku, z renesansową amboną i nagrobkami Kanitzów.
3. Dziesław. Pierwsza wzmianka z 1218 roku, pod łacińską nazwą Villa Tyslinii. W kościele przechowywane są dary króla Jana III Sobieskiego dla kościoła w Rudkach, przywiezione przez powojennych przesiedleńców, oraz XVII-wieczny zegar tarczowy na ścianie prezbiterium. Zespół pałacowy powstał z inicjatywy Hansa Albrechta von Langenau, a projekt rezydencji przypisuje się architektowi Martinowi Frantzowi.
4. Ręszów. Najstarsza wzmianka z 1209 roku, jako Ransen. Późnogotycki kościół Narodzenia NMP był wzmiankowany w 1376 roku, wieżę dostawił w 1619 roku Friedrich von Nostitz. W 1787 roku na miejscu wcześniejszej siedziby Nostitzów stanął rozległy, trójskrzydłowy pałac.
5. Przychowa. Dokument biskupa wrocławskiego z 1210 roku zapisuje ją jako Prichow. Kościół św. Wawrzyńca, według Wikipedii z XII wieku, gruntownie przebudowano w XVIII.
6. Buszkowice. Ulicówka na lewym brzegu Odry, przy drodze ze Ścinawy do Nowego Żabna; dwa stawy we wschodniej części wsi to dawne wyrobiska gliny. Najstarsza zapisana nazwa, Gut Buscowo, pochodzi z 1253 roku.
7. Wielowieś. Ruiny barokowego pałacu z 1727 roku, zbudowanego przez Christopha Gotharda von Kreckwitz, dawny ewangelicki kościół z 1721 roku i mauzoleum rodziny Schulz z 1856 roku.
8. Zaborów. Przed 1945 rokiem Lampersdorf, w latach 1945-1947 Grodziszcze. W parku rośnie jeden z największych w regionie platanów klonolistnych, obok pomnikowe dęby szypułkowe; pałac jest w ruinie. Kościół Wniebowzięcia NMP z XIV i XV wieku przebudowano w latach 1869-1870.
9. Jurcz. Dawny kościół ewangelicki, dziś filialny Najświętszego Serca Pana Jezusa, murowano-szachulcowy, z początku XVIII wieku, i park z połowy XVIII wieku.
10. Parszowice. Kościół filialny Świętej Rodziny z 1500 roku. Przez wieś biegła kolej, był tu przystanek Parszowice.
11. Chełmek Wołowski. W rejestrze zabytków jest park z przełomu XIX i XX wieku. Od stycznia 1940 do marca 1941 roku Niemcy prowadzili tu obóz pracy przymusowej dla żydowskich mężczyzn.
12. Sitno. Najmniejsza miejscowość gminy, w spisie z 2011 roku 83 mieszkańców. Po niemiecku nazywało się Neudorf bei Steinau an der Oder.

Pozostałe sołectwa to Dąbrowa, Dębiec, Dłużyce, Krzyżowa, Lasowice, Redlice i Turów. W Dłużycach stoją zespół pałacowy i kościół filialny.

Przyroda nad Odrą

Najcenniejszy kawałek to rezerwat Łęg Korea, utworzony w 2001 roku na powierzchni około 79 hektarów, na pograniczu gmin Ścinawa i Prochowice, u ujścia Kaczawy do Odry. Chroni łęg jesionowo-wiązowy i grąd. Przez gminę przechodzi też obszar Natura 2000 Łęgi Odrzańskie, który strona Szlaku Odry opisuje jako jeden z największych kompleksów łęgowych w Polsce; serwis ongeo.pl liczy jego część w granicach gminy na około 1 836 hektarów.

Pod samym miastem, przy ujściu Zimnicy do Odry, leży użytek ekologiczny Ścinawskie Bagna, około 20 hektarów starorzecza. Prowadzi do niego ścieżka przyrodnicza o tej samej nazwie: 1,8 kilometra w jedną stronę skrajem wysokiej skarpy, z ptakami wodno-błotnymi jako tematem. Drugi użytek, Starorzecze koło Przychowej, ma 28 hektarów; rośnie tam kotewka orzech wodny i salwinia pływająca.

Samo miasto, z Rynkiem, wieżą ratuszową i dwoma mostami, opisujemy w tekstach o wieży ratuszowej, mostach na Odrze i porcie. Podobne zestawienie wsi, dla gminy pod Legnicą, ma gmina Kunice.