Steinau an der Oder, czyli Ścinawa do 1945 roku. Skąd nazwa i co przeżyło miasto nad Odrą

Steinau an der Oder to niemiecka nazwa Ścinawy, miasta nad Odrą w powiecie lubińskim, używana do 1945 roku. W dokumentach pojawia się już w 1397 roku, a polska forma jest co najmniej równie stara: najstarszy zapis z 1202 roku brzmi Stinav. Między tymi datami miasto było stolicą własnego księstwa, w 1343 roku zdobyły je wojska Kazimierza Wielkiego, a w 1633 pod jego murami Wallenstein rozbił Szwedów. Zimą 1945 roku Ścinawa straciła trzy czwarte zabudowy.

Skąd wzięła się nazwa Steinau i Ścinawa?

Pewnej etymologii nie ma. Regionalista Henryk Rusewicz, autor opracowania "Ziemia Lubińska", pisze, że "niejasne jest pochodzenie nazwy miasta, która pierwotnie brzmiała Kamień i stosunkowo wcześnie została zniemczona". Stein to po niemiecku kamień, co pasuje do tej tezy, ale jej nie dowodzi.

Rusewicz wylicza też kolejne zapisy z dokumentów: Stinav w 1202, Stynaw w 1203, Stinavia w 1207, Stzynawa i Steynaw w 1380, Steinau w 1397, Stegn w 1489. Ludowa tradycja tłumaczyła polską nazwę jako miejsce ścinania głów; to opowieść, nie ustalenie językoznawców.

Kiedy Ścinawa została miastem?

Pierwsza wzmianka z 1202 roku mówi o wsi należącej do klasztoru w Trzebnicy. Gminny BIP i PTTK podają, że prawa miejskie nadał książę głogowski Konrad I między 1248 a 1259 rokiem. Rusewicz nazywa datę "niejasną i sporną": w literaturze krążą też lata 1243 i 1263, a pewny jest dopiero dokument z 1259 roku, który wymienia wójta. Stąd jego wniosek, że miastem Ścinawa była na pewno przed 1259.

Czy Ścinawa miała własnego księcia?

Tak, i to dwa razy. Według Rusewicza była stolicą księstwa w latach 1274-1289, za Konrada II Garbatego i Przemka, i ponownie w latach 1319-1365 za Jana I Ścinawskiego. PTTK datuje okres Jana na 1316/17-1361/64, czyli o kilka lat inaczej.

W 1343 roku, w wojnie Kazimierza Wielkiego z Luksemburgami o Wschowę, polskie wojska zdobyły miasto. Skala zniszczeń różni się w zależności od źródła: BIP pisze o spaleniu i zburzeniu murów, Rusewicz o częściowym zniszczeniu zamku i murów, które potem odbudowano i wybito w nich dwie furty, Starą i Łazienną. Jan Długosz, przytaczany przez Rusewicza, ma wersję najmocniejszą: król miasto, "które się po polsku zowie Cieniawa", zdobył "i z ziemią zrównał".

Pięć lat później, w 1348, Steinau dostało zgodę na budowę mostu i ratusza; resztę tej historii opowiada osobny tekst o wieży ratuszowej. Do końca XV wieku miasto należało do Piastów linii oleśnickiej, a od 1492 roku przeszło pod koronę czeską (PTTK podaje 1491).

Co się stało pod Ścinawą w 1633 roku?

W sierpniu 1632 roku, według przekazów cytowanych przez Rusewicza, ostrzał artyleryjski zniszczył miasto niemal doszczętnie: ocalały trzy kościoły i dwa domy, a większość mieszkańców uciekła do Polski. Rok później, 11 października 1633, pod Ścinawą stoczono bitwę wojny trzydziestoletniej: wojska cesarskie Albrechta von Wallensteina rozbiły Szwedów dowodzonych przez von Thurna i zdobyły cały ich obóz oraz 16 dział.

BIP gminy pisze, że zniszczenia zahamowały rozwój miasta "na kilkaset lat", Rusewicz pisze o "prawie 200 latach". W XVIII wieku Szwedzi splądrowali miasto jeszcze raz, a w latach 1740-1742 Steinau przeszło pod panowanie Prus.

Jak wyglądało Steinau w XIX wieku?

Po wielkim pożarze z 1834 roku miasto podniosło się dopiero pod koniec stulecia. Od 1850 do 1926 roku działało tu seminarium nauczycielskie, od 1847 drukarnia, w której od 1850 wychodził tygodnik "Steinauer Kreisblatt". Rusewicz wymienia cukrownię, hutę żelaza, fabrykę mydła, tartak i kwaszarnię kapusty i ogórków.

Gospodarkę ożywiła kolej: w 1874 roku linia z Wrocławia w stronę Głogowa, w 1898 linia Rawicz - Legnica. Rusewicz pisze o linii Wrocław - Szczecin budowanej w latach 1863-1874. Do 1932 roku Steinau było stolicą powiatu, do którego należały Rudna i Chobienia; w 1932 roku powiat zlikwidowano.

Co zostało ze Steinau po 1945 roku?

Zimą 1945 roku Niemcy zamienili miasto w twierdzę, z ponad 60 betonowymi schronami na przedmieściach. Po ciężkich walkach o przyczółek na Odrze wojska radzieckie zdobyły Ścinawę 31 stycznia 1945 roku. W gruzach legły między innymi ratusz, klasztor bonifratrów, zamek i kamienice.

Ile zabudowy zniknęło, źródła liczą różnie: BIP gminy i PTTK podają 75 procent, Rusewicz "prawie 80 procent", z niemal całym śródmieściem. PTTK dodaje, że starówki nigdy w pełni nie odbudowano. Niemieckich mieszkańców wysiedlono, miasto weszło w granice Polski jako Ścinawa, a w latach 60. dostało nowy ratusz i nową pierzeję Rynku.

Daty lokacji Ścinawy i pozostałych miast regionu zestawiamy we wpisie o tym, ile lat mają miasta Zagłębia Miedziowego.