Gmina Rudna. Dawne miasto z ratuszem i dwadzieścia dziewięć wsi obok największego w Europie zbiornika odpadów

Kto jedzie do Rudnej pierwszy raz, spodziewa się wsi przy kopalni. Zastaje rynek z ratuszem, dwa kościoły, z których starszy ma XIV wiek, i dworzec o nazwie Rudna Miasto, choć miasta nie ma tu od kilkudziesięciu lat. Gmina Rudna to jedna z większych w regionie: 216,6 kilometra kwadratowego i 29 miejscowości, w których mieszka około siedmiu i pół tysiąca osób. Na jej terenie leży huta miedzi i część największego w Europie zbiornika odpadów poflotacyjnych, a od miejscowości nazwę wzięła jedna z trzech kopalń KGHM.

Rudna, była mieszczka

Prawa miejskie Rudna zdobyła około 1300 roku, a jej historia sięga wcześniej: strona gminy wspomina wydobycie rudy darniowej żelaza w pierwszych stuleciach naszej ery. Miastem przestała być po II wojnie światowej; rok utraty praw miejskich źródła podają różnie: 1965 strona gminy, 1961 Gminny Program Opieki nad Zabytkami z 2021 roku, 1945 Wikipedia. Dziś liczy 1 511 mieszkańców i jest siedzibą władz gminy.

Najstarszy zabytek w okolicy to gotycki kościół świętej Katarzyny, wzmiankowany w 1366 roku, w obecnej postaci z lat 1474-1500, dziś prawosławna cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego. Obok stoi neogotycki kościół Trójcy Świętej i ratusz sięgający 1773 roku, odbudowany po wojnie w latach dziewięćdziesiątych według strony gminy, w 2009 roku według gminnego programu opieki nad zabytkami; to on jest na zdjęciu nad tekstem. W 1900 roku otwarto kolejkę z Rudnej do Polkowic (normalnotorową, mimo nazwy Kleinbahn), a rok później miasteczko dostało własny dworzec, Rudna Miasto, wokół którego szybko wyrosło osiedle.

Co gmina ma z miedzi

Strona gminy wymienia dwie rzeczy:

1. Hutę Miedzi Cedynia, gdzie powstają walcowane produkty miedziowe; o jej położeniu w Orsku piszemy w osobnym wpisie.
2. Część Obiektu Unieszkodliwiania Odpadów Wydobywczych Żelazny Most, którego zapora wschodnia Kwatery Południowej stoi po stronie gminy Rudna, a zachodnia po stronie gminy Polkowice.

Trzecia rzecz nosi nazwę gminy, choć strona jej nie wylicza: kopalnia Rudna; o tym, kiedy powstała i jak ma się do miejscowości, piszemy w osobnym wpisie.

Wsie na obrzeżu zbiornika

Wikipedia przypisuje zbiornik do czterech miejscowości: Tarnówka (gmina Polkowice), Rudnej, Rynarcic i Krzydłowic. Pod jego dnem leżą trzy dawne wsie, Kalinówka i Pielgrzymów z gminy Rudna oraz Barszów, dziś przypisany do gminy Polkowice, wysiedlone w latach 70. i 80. pod budowę, która ruszyła w 1974 roku; ich historię opisujemy w osobnym wpisie. Pompownia na wschodnim brzegu nosi do dziś nazwę Kalinówka.

Liczb mieszkańców Tarnówka, Rynarcic i Krzydłowic nie podajemy: dane spisu z 2021 roku krążą w serwisach zbierających statystyki, ale nie odczytaliśmy ich z GUS ani ze strony gminy.

Dojazd i widok

Zbiornik leży między Rudną, Polkowicami i Lubinem. Ogląda się go z drogi wokół wałów albo z leśnego parkingu za Starą Rudną; szczegóły w tekście skąd widać Żelazny Most. Krajobraz gminy z poziomu asfaltu sfotografował 22 kwietnia 2017 roku dla Wikimedia Commons użytkownik MOs810; jego seria należy do nielicznych wolnych zdjęć tej okolicy.