Gmina Jerzmanowa w trzynastu miejscowościach od Jaczowa po najmniejsze sołectwo w Zofiówce

Gmina Jerzmanowa leży na południe od Głogowa, na grzbiecie Wzgórz Dalkowskich. Ma 6344 hektary i na koniec 2025 roku liczyła 6 046 mieszkańców; GUS rok wcześniej naliczył 5 983. Od północy graniczy z gminą Głogów, od wschodu z Grębocicami, od południa z Polkowicami, od zachodu z Radwanicami i Żukowicami.

Gmina ma trzynaście miejscowości. Idą tu od najstarszego zapisu do najmłodszego, według dat z gminnych stron poszczególnych miejscowości; tam, gdzie strona wsi podaje dwie daty, decyduje wcześniejsza.

1. Jaczów. Zapisy z 1290 roku (Jaczov) i 1291 (Jazsowe) stawiają go na początku listy, a razem z Jerzmanową należy do największych wsi gminy. W 1814 roku to w Jaczowie Francuzi podpisali kapitulację twierdzy głogowskiej. Kościół Apostołów Szymona i Judy Tadeusza jest w rejestrze zabytków od 1961 roku.
2. Kurów Mały. Figuruje jako Curow w księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego z lat 1295-1305. Pałac splądrowano i spalono po wojnie; na wzgórzu została letnia altana.
3. Golowice. W 1300 roku należały do biskupstwa wrocławskiego i gmina nazywa je najstarszą tutejszą osadą, choć Jaczów ma zapis o dziesięć lat wcześniejszy.
4. Potoczek. Około 1300 roku był posiadłością rycerską o nazwie Tropperdorf. Oficyna pałacowa z początku XIX wieku jest w rejestrze zabytków.
5. Łagoszów Mały. Powstał na przełomie XIII i XIV wieku. Dwór z pierwszej połowy XIX wieku jest własnością prywatną.
6. Jerzmanowa. Kościelne zapisy wymieniają ją w 1305 roku (Ezmanow), potem w 1366 i w 1399 (Hermansdorf). Tuż po wojnie, do 1946 roku, nazywała się Hermanów. O pałacu i kościele niżej.
7. Maniów. Powstanie wsi datuje się na pierwszą połowę XIV wieku, choć pierwszy zachowany zapis (villa Manow) jest z 1580. Dwór z XVIII wieku popadł w ruinę i rozebrano go w 2011 roku; został park ze starodrzewiem pod ochroną konserwatorską.
8. Kurowice. Osada (Gusteutschel) sięga XV wieku, a historia gminy liczy ją też wśród nowych osad folwarcznych z 1580 roku. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego zbudowano w 1912 roku, a kamienna figura świętego Jana Nepomucena pochodzi z 1726.
9. Gaiki. W 1474 roku zapisano je razem z Potoczkiem w dobrach Mateusza Haugwitza. W wojnie trzydziestoletniej wieś spłonęła doszczętnie. Dziś w okolicznym lesie gniazduje orzeł biały, a w centrum wsi bocian.
10. Bądzów. Zapis Bansse z 1479 roku. Zespół pałacowo-parkowy oficjalnie otwarto w 2004 roku, dziś działa w nim hotel z restauracją.
11. Smardzów. Założony w 1507 roku jako osada folwarczna. Po niemiecku Schmarsau, a w latach 1936-1945 Vogtshagen. W środku wsi stoi kapliczka pokutna.
12. Modła. Powstanie wsi (po niemiecku Modlau) datuje się na około 1580 rok. Dziś Modłę wyróżnia zbiornik małej retencji z altaną na wodzie, którym opiekuje się stowarzyszenie OSP Modła Nasz Dom.
13. Zofiówka. W 1791 roku zapisano ją jako folwark Gaików. Od 2008 roku ma własne sołectwo, najmniejsze w gminie, a od 2016 roku kapliczkę Matki Bożej Królowej Świata.

Jerzmanowa, czyli pałac gminy

Pałac w Jerzmanowej ma dziś barokową formę z około 1730 roku. Powstał z rozbudowy renesansowego dworu z drugiej połowy XVI wieku, a już w 1465 roku wieś należała do Bernharda i Hansa von Los. W 2015 roku zespół odkupiła gmina. Osią parku jest szeroki kanał wodny poprowadzony prostopadle do bocznej elewacji pałacu, a sam park ma około pięciu hektarów drzewostanu i zarybione stawy.

Obok stoi Stodoła Kultury: w dawnej stodole urządzono świetlicę, w oborze kręgielnię, a nazwę wybrali mieszkańcy w konkursie. W kościele Wszystkich Świętych, który 7 stycznia 1654 roku komisja oddała z rąk ewangelików katolikom, zachowały się całopostaciowe płyty nagrobne Georga von Mutschelnitz (zmarł w 1626 roku) i Barbary (zmarła w 1605). Rzeźba Ludziom Ziemi z 1985 roku stoi w miejscu z widokiem na Pradolinę Głogowską i Głogów.

W listopadzie Jerzmanowa ma też swój wieczorny bieg, o którym piszemy przy Biegu Gęsi.