Co zostało z Twierdzy Głogów? Miasto zapłaciło 1 476 000 marek, żeby ją rozebrać, a i tak stoi jej spora część

W 1903 roku Głogów kupił od pruskiego wojska własne mury. Zapłacił 1 476 000 marek w ośmiu ratach, ostatnią 1 kwietnia 1910 roku, i zaczął je burzyć. Ponad sto dwadzieścia lat później Towarzystwo Ziemi Głogowskiej wylicza dziewiętnaście zachowanych obiektów i grup obiektów dawnej twierdzy. Część z nich mijasz w Parku Piastowskim, nie wiedząc, co to jest.

Od bastionów do Montalemberta

Nowożytne fortyfikacje Głogowa powstały w czasie wojny trzydziestoletniej; podstawowy zarys umocnień bastionowych ukończono w 1630 roku, jak podaje Wikipedia. Po zajęciu Śląska przez Prusy, 9 marca 1741 roku, król Fryderyk II zlecił modernizację. Projekt przebudowy przygotował Gerhard Cornelius van Wallrawe (TZG pisze: Walrave), zwolennik budowy fortów i szańców na przedpolu twierdzy. Po przejęciu przez Prusy twierdzę przekształcono w twierdzę systemu Montalemberta, opartą, jak tłumaczy TZG przy wieży artyleryjskiej, na obiektach zdolnych bronić się nawet po okrążeniu.

W 1806 roku twierdzę zdobyli Francuzi. W latach 1813-1814 oblegały ją wojska pruskie i rosyjskie; francuski garnizon skapitulował 10 kwietnia 1814 roku.

Fort Gwiaździsty: dwa lata budowy, 200 żołnierzy w kazamacie

Szaniec Gwiaździsty, nazwany tak od ramion skierowanych we wszystkie strony, budowano od 1747 roku przez dwa lata, na wschód od miasta, przy Odrze. Dawny magazyn prowiantu zastąpiono kazamatą na około 200 żołnierzy. Z miastem łączyła go ukryta droga wzmocniona blokhauzami, prowadząca do Bramy Wrocławskiej, a pod ziemią biegły tunele kontrminowe, znak rozpoznawczy Wallrawego. W latach 70. i 80. XVIII wieku dobudowano most zwodzony oraz tamy, śluzy i wały do zalewania przedpola.

Około 1830 roku szaniec przebudowano na fort z półokrągłym placem broni, magazynami i koszarami; od 1832 roku nazywał się Fort Stern. W tym stanie dotrwał do likwidacji twierdzy. Ostatni raz użyto go bojowo w 1945 roku, kiedy Niemcy zrobili z niego punkt oporu.

1902: miasto kupuje mury, żeby je rozebrać

Umowę o zniesieniu fortyfikacji miejskich, negocjowaną długo i z trudem, magistrat pod nadburmistrzem dr. Soetbeerem podpisał z władzami wojskowymi 30 kwietnia 1902 roku. Umocnienia miały wtedy, jak pisze TZG, prawie wyłącznie muzealne znaczenie. 17 listopada 1902 roku zrobiono pierwszy wykop przy Bramie Pruskiej, a 24 listopada saperzy wysadzili jej łuki. Tereny po fortyfikacjach miasto wykupiło 1 kwietnia 1903 roku.

Portal tutajglogow.pl podaje jako datę likwidacji twierdzy rok 1905. To ten sam proces liczony od innego końca: umowa z 1902, wyburzanie w kolejnych latach, spłata rat do 1910.

Wojsko nie wyprowadziło się na dobre. W 1925 roku saperzy głogowskiego garnizonu zbudowali szesnaście nowych obiektów betonowo-ceglanych, osiem na prawym brzegu Odry, 11 kilometrów od ówczesnej granicy z Polską.

Festung Glogau 1945

Oblężenie od 11 lutego do 1 kwietnia 1945 roku zamieniło miasto w ruinę; co z tego wynikło dla Rynku, opisujemy w tekście o Starym Mieście. Wieża artyleryjska na Ostrowie Tumskim była wtedy stanowiskiem ciężkich dział przeciwlotniczych, a potem niemieckim szpitalem polowym. W maju 2019 roku, podczas prac przy Forcie Gwiaździstym, wydobyto szczątki 19 niemieckich żołnierzy z II wojny światowej.

Lista tego, co stoi do dziś

Według listy Towarzystwa Ziemi Głogowskiej zachowały się między innymi:

1. Zrekonstruowane fragmenty murów średniowiecznych z basztami i furtami.
2. Dwa bastiony, Leopold i Sebastian, z fragmentem suchej fosy, kazamatą, dwiema poternami i dwoma chodnikami kontrminowymi.
3. Blok koszarowy z XVIII wieku przy ulicy Szkolnej.
4. Fort Stern z poterną do kaponiery barkowej, dwoma schronami pogotowia i półkolistym placem broni z kompleksem magazynowo-koszarowym; kaponiera jest w rejestrze zabytków od 31 lipca 2008 roku pod numerem A/148.
5. Ruiny Ober Redoute z dwiema mokrymi fosami.
6. Wieża artyleryjska Turm Reduit, zwana też fortem Malakoff albo Barbakanem: ceglana, trzykondygnacyjna, o średnicy 11 metrów, zbudowana przez wojska pruskie w latach 1857-1860 na cyplu Ostrowa Tumskiego, u zbiegu Starej Odry i Odry. Zachowana w stosunkowo dobrym stanie, z zagruzowaną dolną kondygnacją.
7. Blockhaus Plateau z dwukondygnacyjnym tradytorem kolejowym i trzema schronami piechoty z 1914 roku.
8. Fort artyleryjski o narysie trójkątnym Lunette am Schloss See, zachowany według TZG w bardzo dobrym stanie.
9. Dwa ceglane blokhauzy przy ulicy Bolesława Krzywoustego.
10. Szczeliny przeciwlotnicze w Parku Leśnym i żelbetowe schrony z linii Oderstellung.

Ta sama lista TZG wymienia wśród obiektów obronnych Zamek Książąt Głogowskich, o którym piszemy osobno.

Gdzie tego szukać

Najprościej w Parku Piastowskim: tam leżą dostępne pieszo elementy Fortu Gwiaździstego, czyli fragment fosy, kaponiera, poterny i schrony pogotowia. Strona TZG pisze, że na terenie samego fortu jest baza PKS, a ocalałe budowle służą jako magazyny; ta strona nie ma daty. Nowszy artykuł tutajglogow.pl z 7 października 2025 roku mówi o trwających pracach konserwatorskich za blisko 3,5 mln zł, w tym 3 mln zł z Fundacji KGHM, obejmujących mury fosy i kaponierę barkową oraz 62 nowe lampy w parku.

Stałych godzin zwiedzania fortu strona miasta w dniu odczytu nie podawała. Wieża artyleryjska stoi na cyplu Ostrowa Tumskiego, obok kolegiaty, a bastiony Leopold i Sebastian w dawnej fosie miejskiej. Miasto organizuje latem cykl wydarzeń pod nazwą "Lato w Twierdzy Głogów"; program na 2026 rok jest w zakładce turystycznej glogow.pl. Głogów jest jednym z czterech ośrodków Zagłębia Miedziowego, a jego powojenna odbudowa zaczęła się od huty miedzi.