Zabytki Lubina w rejestrze NID, od średniowiecznych murów po willę fabryki fortepianów

Rejestr zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego, który prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa, wymienia dla miasta Lubina 20 pozycji z własnym numerem. Wliczyliśmy w to dwie pozycje z dzielnicy Krzeczyn, które rejestr podaje pod nagłówkiem miasta. Sumy plik nie podaje, liczba wynika z policzenia pozycji według stanu na 30 czerwca 2026 roku.

Liczba zależy od tego, co uznać za jeden zabytek. Dzwonnica przy kościele Matki Boskiej Częstochowskiej ma ten sam numer co kościół. Koszary 4 Pułku Dragonów to jeden numer obejmujący sześć budynków, a Małe Koszary dwa. Gmina wiejska Lubin ma w rejestrze osobny wykaz i tu jej nie liczymy. Urząd miasta liczy inaczej: raport o stanie gminy za 2020 rok podaje 23 obiekty wpisane do wojewódzkiego rejestru i 217 obiektów zabytkowych w całym mieście. Raport nie wymienia tych 23 pozycji, więc różnicy z listą poniżej nie da się rozpisać punkt po punkcie.

Średniowiecze

1. Ośrodek historyczny miasta, numer 379, wpis z 25 listopada 1956.
2. Kościół parafialny Matki Boskiej Częstochowskiej, w rejestrze przy ulicy Chrobrego (urząd miasta podaje adres Kołłątaja 4), druga połowa XIV wieku z przebudową na przełomie XV i XVI wieku, A/2208/1018 z 13 stycznia 1963. Razem z nim dzwonnica pod tym samym numerem. Historię ołtarza z tego kościoła opisujemy w tekście o kościele Matki Bożej Częstochowskiej.
3. Ruiny zamku przy ulicy Piastowskiej, XIV, XVIII i XIX wiek, A/3030/1113 z 4 lipca 1964.
4. Kaplica zamkowa, A/3207/616 z 1 września 1959. Co zostało z zamku, piszemy osobno w tekście o zamku w Lubinie.
5. Pozostałości murów obronnych, XIV, XV i XIX wiek, A/2677/1114 z 4 lipca 1964.
6. Wieża Bramy Głogowskiej, czyli Baszta Głogowska, A/3029/352 z 22 listopada 1956. To najwcześniejszy wpis z całej listy, o trzy dni starszy od wpisu historycznego centrum.
7. Kościół filialny świętej Dominiki w Krzeczynie, XIV i XVII wiek, A/2210/856 z 23 lutego 1961.
8. Cmentarz przy tym kościele, nieczynny, A/2211/852/L z 16 lutego 1990.

Mury, basztę i wzgórze zamkowe da się obejść w jednym spacerze; trasę rozpisaliśmy w tekście o Starym Mieście w Lubinie.

Od XVII do XVIII wieku

9. Dawny ewangelicki kościół cmentarny, dziś katolicki kościół parafialny Narodzenia NMP przy ulicy Stary Lubin. Szachulcowy, rejestr podaje lata 1683 i 1959. Numer A/2209/615 z 1 września 1959.
10. Dom przy placu Wolności 7, druga połowa XVIII wieku, A/3032/426 z 17 lutego 1960.
11. Ratusz na Rynku, rejestr podaje rok 1768 i zmiany z końca XIX wieku, A/3035/608/L z 14 kwietnia 1981. Muzeum Historyczne datuje budowę na lata 1768-1769; po remoncie z lat 2014-2016 mieści wystawy muzeum.

XIX wiek

12. Dom towarowy przy ulicy Odrodzenia 3A, pierwsza połowa XIX wieku, A/3034/594 z 28 sierpnia 1959.
13. Budynki zespołu Małych Koszar przy ulicy Bema 8, lata 1872-1873: stajnia i ujeżdżalnia, A/5443/1-2 z 15 listopada 2012.
14. Dawny kościół irwingianów, dziś cerkiew prawosławna Świętej Trójcy, ulica 1 Maja 13A, A/6204/1 z 13 grudnia 2021. Parafia datuje budynek na 1877 rok, rejestr pisze ogólniej: druga połowa XIX wieku.
15. Dom przy 1 Maja 13B, dziś prawosławny dom parafialny, koniec XIX wieku, A/6204/2 z 13 grudnia 2021.
16. Zespół koszar 4 Pułku Dragonów przy ulicy Kościuszki, lata 1884-1886, A/977/1-6 z 30 października 2006. W rejestrze sześć budynków: gmach komendantury, dziś szkoła, przy Kościuszki 9, dwie stajnie przy Księcia Ludwika i Armii Krajowej, odwach i dwa budynki administracyjno-gospodarcze przy Składowej.
17. Dom przy ulicy Piastowskiej 15, koniec XIX wieku, A/3031/833/L z 11 września 1990.

XX wiek

18. Kościół parafialny Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ulicy Prusa 4, lata 1900-1906, A/5928 z 3 lipca 2014.
19. Wieża ciśnień na Osiedlu Robotniczym, lata 1905-1906, A/3033/966/L z 17 lutego 1992. To inna wieża niż Kielich, ściana wspinaczkowa w centrum miasta, która w rejestrze nie figuruje.
20. Willa zarządu fabryki fortepianów przy ulicy Odrodzenia 32, lata dwudzieste XX wieku, A/6218 z 8 kwietnia 2022.

Co z tej listy wynika

Najwięcej wpisów powstało w dwóch falach: w latach 1956-1964, gdy konserwatorzy wpisywali średniowieczne centrum, i po 2006 roku, gdy do rejestru doszły koszary, kościół z początku XX wieku, cerkiew i willa. Na liście nie ma ani jednej kamienicy z Rynku. Najwcześniej, w listopadzie 1956 roku, trafiły do rejestru Baszta Głogowska i historyczne centrum, najpóźniej willa fabryki fortepianów w 2022 roku.