Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Lubinie: dlaczego jego ołtarz z 1522 roku stoi we Wrocławiu

Pentaptyk z 1522 roku, który przez blisko sto lat był ołtarzem głównym tego kościoła, od 1948 roku jest we Wrocławiu. Lubiński kościół dostał w zamian XVIII-wieczny ołtarz barokowy z kościółka w Legnickim Polu. To nie jest jedyna rzecz, która w tej historii zamieniła się miejscami.

Od kiedy stoi kościół przy Kołłątaja?

Dłużej niż samo miasto w dzisiejszych granicach. Portal miasta, który używa nazwy Matki Boskiej Częstochowskiej dla tej samej świątyni, pisze, że pierwsza budowla sakralna w tym miejscu powstała, z zastrzeżeniem portalu, około roku 1203 lub 1205, na długo przed lokacją "nowego" miasta, którą portal umieszcza około lat 1289-1295. Budowę obecnego kościoła zaczęto przypuszczalnie przed 1349 rokiem, a wzmianka z 1369 roku dotyczy już przebudowy albo rozbudowy istniejącego obiektu.

Potem przyszli husyci, w 1428 i 1431 roku, a kościół stał tuż przy murach, więc portal zakłada, że po najazdach wymagał odbudowy. W latach 1460-1465 rozbudową kierował wrocławski budowniczy Mikołaj Hoferichter. Całość prac zakończono w 1511 roku. Ponad sto sześćdziesiąt lat budowy dało, jak pisze portal miasta, nietypowy układ przestrzenny z licznymi nieregularnościami. Muzeum Historyczne streszcza to krócej: gotycki kościół z XIV-XVI wieku.

Dlaczego pentaptyk z 1522 roku jest we Wrocławiu?

Bo w 1948 roku kościół nie był kościołem katolickim, a wrocławska katedra potrzebowała ołtarza. Kolejność zdarzeń według portalu miasta: w lutym 1945 roku walki o miasto uszkodziły kościół, w tym dach i ściany dzwonnicy. Od 1947 roku w takim stanie częściowo użytkowali go prawosławni osadnicy łemkowscy. Pentaptyk Zaśnięcia Panny Marii z 1522 roku przeniesiono do katedry wrocławskiej w 1948 roku (portal polska-org.pl podaje rok 1951). Dopiero w 1959 roku, po przekazaniu świątyni parafii katolickiej, przeprowadzono w latach 1959-1961 prace zabezpieczające i remontowe. Wtedy w miejsce pentaptyku ustawiono barokowy ołtarz z Legnickiego Pola, gdzie tamtejszy kościółek zamieniano właśnie na Muzeum Bitwy Legnickiej.

Strona parafii dodaje, że archikatedra była poważnie zniszczona w czasie oblężenia Wrocławia w 1945 roku i że w XVII wieku, jeszcze w Lubinie, pentaptyk ustąpił miejsca ołtarzowi barokowemu. Jego twórcę określa się mianem Mistrza Ołtarzy Lubińskich.

Ołtarzem głównym katedry lubiński pentaptyk był do grudnia 2019 roku. Wtedy, po rekonstrukcji, wrócił na swoje miejsce srebrny ołtarz biskupa Andreasa Jerina z 1591 roku (data z artykułu wroclaw.pl z 20 grudnia 2019 i z Wikipedii). Strona historii parafii pisze o roku 2020, a portal polska-org.pl podaje, że lubiński ołtarz przeniesiono do pobliskiego kościoła świętego Krzyża; tej ostatniej informacji nie potwierdziliśmy na stronie żadnej instytucji, więc traktuj ją jako trop. Drugi ołtarz z Lubina, tryptyk świętego Seweryna z 1523 roku, jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

Co zostało w środku?

Sakramentarium. Kamienna, piaskowcowa konstrukcja po lewej stronie ołtarza, w której przechowywano Najświętszy Sakrament, ma według parafii około 10 metrów wysokości i pochodzi z około XV wieku. Parafia nazywa je najcenniejszym zabytkiem świątyni. Późnorenesansowa ambona z 1623 roku ma na balustradzie figury apostołów i ewangelistów. W prezbiterium jest pięć witraży, w prawej nawie trzy, a w lewej, w kaplicy świętej Barbary, witraż z patronką górników i herbem Lubina. Są też epitafia, płyty nagrobne i późnogotycki krucyfiks.

Skąd dzwonnica ma 60 metrów?

Z trzech nadbudów. Dzwonnica, nazywana też kampanilą, powstała z przebudowy jednej z XIV-wiecznych baszt miejskich murów. Portal miasta datuje nadbudowę na koniec XV wieku, parafia na drugą połowę XV wieku i dodaje, że na najwcześniejszym lubińskim dzwonie widniał rok 1451. Podwyższano ją w XVI, XVII i XVIII wieku. Dziś ma 60 metrów, dach namiotowy i sześć kondygnacji z cegły gotyckiej. Z kościołem łączy ją zamknięty, nadwieszony ganek. Wojna zniszczyła jej dach i ściany częściowo, remont z lat 1959-1961 je zabezpieczył.

Jak to się ma do reszty Starego Miasta?

Dzwonnica jest częścią tej samej linii murów, którą opisujemy w spacerze po Starym Mieście. Kościół stoi w południowo-zachodniej części Rynku i to od jego placu prowadziła furta w murach na cmentarz za miastem. Strona parafii przypomina jeszcze jedną zamianę miejsc: po reformacji, aż do początku XX wieku, katolicy w Lubinie korzystali z kaplicy zamkowej, nie z tego kościoła. Kościół Mariacki wrócił do nich w 1959 roku; o parafii, która powstała trzynaście lat później, mówi FAQ poniżej.