Carl Bosch w Chocianowie. Rok praktyki przyszłego noblisty w hucie Maria i przemysł dawnego miasteczka

Carl Bosch, chemik i laureat Nagrody Nobla z 1931 roku, spędził w Chocianowie rok jako praktykant. W 1893 roku, po szkole w Kolonii i przed studiami w Berlinie, odbywał praktykę zawodową w hucie Maria, czyli Marienhutte w ówczesnym Kotzenau. Huta była wtedy największym zakładem miasteczka.

Osiemnastolatek z Kolonii

Bosch urodził się 27 sierpnia 1874 roku w Kolonii. Biografia na stronie BASF, koncernu, w którym później pracował, podaje, że po szkole odbył praktyczny rok w Marienhutte w Kotzenau na Śląsku. EBSCO dodaje, że był tam praktykantem w odlewni i poznał metalurgię oraz maszyny do obróbki metalu. Potem, w latach 1894-1896, studiował budowę maszyn i hutnictwo w Wyższej Szkole Technicznej w Berlinie-Charlottenburgu; niemiecki leksykon szkolny lernhelfer.de wymienia praktykę w hucie w Kotzenau i te studia jednym tchem jako podstawę jego późniejszych umiejętności.

Polska Wikipedia dodaje, że Bosch wynajmował mieszkanie w budynku nr 2 w rynku. Tego adresu nie podaje ani biografia BASF, ani lokalny leksykon na cosanow.pl, więc to przekaz, którego poza Wikipedią nic nie potwierdza. Spotyka się też wersję, że noblista mieszkał i pracował w Chocianowie w okresie międzywojennym. Z biografią nie da się jej pogodzić: Chocianów był etapem między szkołą a studiami osiemnastolatka.

Huta Maria od 1854 do 1931 roku

Tradycja obróbki żelaza w Chocianowie jest starsza od huty o cztery stulecia. 18 kwietnia 1430 roku książę Ludwik II zgodził się, by przy stawie na północ od zamku mistrz Adelheyn von Leschin i jego zięć Simon urządzili hamernię, kram i młyn.

Hutę i odlewnię żeliwa Marienhutte założyli w 1854 roku Anton Schlittgen i jego szwagier, kupiec Haase. Kalendarium na cosanow.pl podaje rok 1853, pozostałe źródła 1854. W 1900 roku huta zatrudniała około 1200 osób. Miała własną kasę oszczędnościową, straż pożarną, bibliotekę, jadłodajnię, sklep zakładowy i kąpielisko, a dla pracowników zbudowała serię dużych domów. Ulice Chojnowską i Kolejową przebudowano wtedy w całości.

W 1927 roku hutę połączono z podobnym zakładem z Iławy w spółkę z siedzibą w Szprotawie, a w 1931 roku dawną Marienhutte zamknięto. Polska Wikipedia dodaje, że zamknięcie przyszło w czasie wielkiego kryzysu i huta nie działała do 1936 roku. Pod latami 1940-1945 kalendarium zapisuje, że huta Maria produkowała sprzęt lotniczy. W czasie wojny do produkcji wykorzystywano jeńców i robotników przymusowych. W mieście działały wtedy dwa obozy pracy przymusowej.

Huta nie była jedyna. W 1864 roku ruszyła fabryka armatur żeliwnych, a w 1876 roku powstały w mieście tartak, cegielnia i mleczarnia.

Tartak hrabiów Dohnów

Tartak w Chocianowie należał do majątku pałacowego. Kalendarium pod rokiem 1845 zapisuje, że od dwóch lat działa nowoczesny tartak zbudowany przez hrabiego Wilhelma Hermana Albrechta zu Dohna, a szkic historii miasta podaje budowę tartaku w 1876 roku. Czy to dwa różne tartaki, czy ta sama budowa zapisana pod dwiema datami, nie wiadomo. Kolekcja przedwojennych pocztówek ma kartkę "Tartak dworski oraz młyn młotkowy" z obiegu w 1912 roku i drugą, z 1923 roku, z pawilonem pałacowym, tartakiem i urzędem leśnym na jednym obrazku.

Po wojnie tartak był pierwszym zakładem, który w mieście uruchomiono.

Po 1945 roku: Fabryka Urządzeń Mechanicznych

Chocianów wyszedł z wojny z niewielkimi zniszczeniami: z 353 domów zniszczonych było 11, a zakłady przemysłowe nadawały się do pracy. Na liście z tamtego czasu są fabryka urządzeń mechanicznych w dawnej Marienhutte, fabryka armatur, warsztaty mechaniczne, tartak i cegielnia. Mleczarni nie uruchomiono nigdy.

19 września 1949 roku Dolnośląskie Zakłady Metalurgiczne z Nowej Soli zaczęły w Chocianowie werbunek pracowników. Zarządzeniem ministra przemysłu ciężkiego z 20 czerwca 1951 roku powstało przedsiębiorstwo państwowe Fabryka Urządzeń Mechanicznych. Pierwszymi odlewami były żeliwne wpusty kanalizacyjne, a w lipcu 1954 roku zmontowano pierwszą w historii fabryki wiertarkę WKA-25. W 2007 roku Nasze Miasto pisało, że Chocianów kojarzy się z fabryką urządzeń mechanicznych i z jagodami.

Pałac, przy którym stał tartak, opisujemy w kalendarium pałacu w Chocianowie, a dawną nazwę miasta we wpisie o Kotzenau. Odlewnictwo w sąsiednim mieście ma własną historię: odlewnie żeliwa w Przemkowie.