Pałac w Chocianowie od zamku Bolka I do ruiny pod nowym dachem. Kalendarium ponad siedmiu stuleci

Pałac w Chocianowie to barokowa rezydencja z lat 1728-1732, postawiona na murach średniowiecznego zamku. Od 1997 roku należy do prywatnych właścicieli: dach ma nowy, wnętrza wciąż są ruiną. Z zamku została dolna partia kwadratowej wieży, pozostałość budowli z przełomu XIII i XIV wieku; z zamku pochodzi też gotyckie okienko z maswerkiem na poddaszu.

1297. Zamek księcia Bolka

Miejscowość pojawia się w dokumentach w 1284 roku. W 1297 roku książę świdnicki Bolko I Surowy ufundował w Chocianowie zamek, a na przełomie XIII i XIV wieku wieś razem z warownią przeszła na własność książąt legnickich. Zamek przebudowywano na początku XV wieku.

1444-1613. Rycerze w lennie i szybkie zmiany panów

W 1444 roku księżna Elżbieta, wdowa po księciu legnickim Ludwiku II, oddała Chocianów z zamkiem w lenno rycerzom Christophowi i Nickolausowi von Dornheim. Potem właściciele zmieniali się co kilkanaście lat: w 1507 roku Georg von Schelendorf, jedenaście lat później Christoph von Schkopp, w 1580 roku Hans von Soran, w latach 1584-1587 Jakub von Schoenaich, od 1587 roku Nostitzowie.

Po 1599 roku warownię przekształcono w renesansowy dwór. W 1613 roku Sigmund von Nostiz sprzedał majątek Hiobowi Aleksandrowi von Stosch i na ponad sto lat Chocianów należał do Stoschów. Przez małżeństwo weszła do tej rodziny Katarzyna z domu von Kottwitz, która jako wdowa na początku XVIII wieku nadała Chocianowowi prawa miejskie.

1723-1734. Roedernowie i barokowy pałac

W 1723 roku Balthazar Friedrich von Stosch sprzedał dobra hrabiemu Heinrichowi Gottlobowi von Roedern. Nazwisko tej rodziny źródła piszą na dwa sposoby: Roedern i Redern.

W latach 1728-1732 Melchior Gottlob von Redern postawił pałac, który stoi do dziś, i to z wykorzystaniem murów starszej rezydencji. Projekt przypisuje się architektowi Martinowi Frantzowi. Ze starego zamku zostały fragmenty murów i wieża, dziś zwieńczona lekkim rokokowym hełmem z latarnią. Fasada główna ma dziewięć osi, a fasada ogrodowa ryzalit z klatką schodową i tarasami widokowymi. Obok stoją dwie piętrowe oficyny.

Melchior Gottlob zmarł w 1734 roku i majątek przejął jego brat, hrabia Karl Albrecht von Roedern.

1766-1945. Dwa stulecia Dohnów

Karl Albrecht zmarł bezpotomnie w 1766 roku, a dobra odziedziczył Wilhelm Christoph Gottlob, burgrabia zu Dohna-Schlodien. Jego rodzina trzymała Chocianów do 1945 roku.

Żoną tego burgrabiego była hrabina Friederike von Reichenbach. Na jej cześć w XIX wieku postawiono neogotycką wieżę widokową na Wzgórzu Fryderyki (165 metrów nad poziomem morza), w lesie około 5 kilometrów na południowy zachód od pałacu, przy rezerwacie Czarne Stawy. Portal polska-org.pl ma zdjęcia wieży z lat 2010-2021, na których widać popękane mury, i nadaje jej status obiektu do rozbiórki.

Kolejni Dohnowie przekazywali pałac z ojca na syna, a w XIX wieku przeszedł restaurację. Najstarszy syn Wilhelma Karla Hannibala Vincenza zginął w pierwszej wojnie światowej 15 września 1915 roku, więc po śmierci dziadka w 1925 roku majątek przejął wnuk, Wilhelm Hans Hermann Hannibal Richard (1907-1945), ostatni właściciel z tego rodu. Ostatnią przedwojenną restaurację pałacu przeprowadzono w latach 1937-1939.

1945. Ile zostało z pałacu

Opisy stanu pałacu po zdobyciu miasta różnią się mocno. Związek Gmin Zagłębia Miedziowego pisze, że pałac przetrwał działania wojenne nienaruszony, a zniszczyli go dopiero wandale i szabrownicy. Inne polskie opracowania mówią o budynku częściowo uszkodzonym, poważnie uszkodzonym albo częściowo spalonym, a niemiecka Wikipedia o lekkich uszkodzeniach, po których pałac stał nieużywany i niszczał. Zgodne jest jedno: po wojnie dobra przejęło państwo polskie, a pałac nie wrócił do życia jako mieszkanie ani urząd.

1950-1998. Rejestr zabytków i prace zabezpieczające

Pałac trafił do rejestru zabytków 28 kwietnia 1950 roku (numer 215), a drugi wpis dostał 13 listopada 1956 roku (numer 340). Park wpisano 31 maja 1956 roku (numer 182) i ponownie 22 września 1976 roku (numer 479/L), a pawilon parkowy 17 sierpnia 1998 roku (numer 1064/L).

W PRL kilka razy zabezpieczano mury. Wikipedia wymienia prace z 1954 roku, polska-org.pl i Pałace Śląska lata 1959 oraz 1965-1966. Związek Gmin Zagłębia Miedziowego ocenia, że te rutynowe prace nie zahamowały niszczenia, a lepszy skutek dały dopiero zabezpieczenia z drugiej połowy lat 80.

1997-2026. Prywatni właściciele

W 1997 roku pałac sprzedano i prywatny inwestor zaczął odbudowę: odnowiono wieżę, założono żelbetowe stropy i wymieniono dach. Na początku XXI wieku roboty wstrzymano, a wnętrza zostały w ruinie, podobnie jak wschodnia oficyna. W Wikipedii jest zdjęcie podpisane "Pałac podczas remontu w 2007". Opis z lutego 2013 roku mówi, że rezydencję zabezpieczono przed wejściem.

W styczniu 2026 roku portal e-legnickie.pl napisał, że pałac od 30 lat jest prywatną własnością, i to nie jednej osoby. Ten sam tekst podaje skalę budynku: 60 pomieszczeń w pałacu i 49 w oficynie.

Wieża i park dziś

Pałac najlepiej oglądać z parku, który otacza go od czasów baroku. W drugiej połowie XIX wieku nadano mu charakter krajobrazowy. Z barokowego ogrodu zostały basen, fontanny i aleja grabowa. Park ma 13,42 hektara, jest parkiem miejskim, ma ścieżkę dydaktyczną z tablicami i rzeźbę z 1973 roku "Milczą a jednak wołają 1939-1945".

W 2016 roku rosły w nim pomnikowe drzewa: topola biała o obwodzie 615 centymetrów przy zachodniej elewacji pałacu i trzy dęby o obwodach 395, 420 i 400 centymetrów. To pomiary sprzed dziesięciu lat, więc drzewa są dziś grubsze, o ile wszystkie przetrwały.

Na dawnym rynku miasta stoi kościół św. Józefa Robotnika, który do 1945 roku służył ewangelikom; jemu i niemieckiej nazwie miasta, Kotzenau, poświęcamy osobne wpisy. Na tle innych miast regionu Chocianów jest najmłodszy, co pokazuje zestawienie ile lat mają miasta Zagłębia Miedziowego, a siedzibę dawnych panów w sąsiednim mieście opisuje wpis o zamku Piastów w Chojnowie.