Kościół św. Piotra i Pawła w Chojnowie. Dlaczego fara z XIV wieku przez czterysta lat była ewangelicka

Na wschodnim, ostrym końcu chojnowskiego Rynku stoi kwadratowa wieża z renesansową attyką. W 1428 roku schroniło się w niej piętnaście osób i tylko one przeżyły najazd husytów, tak przynajmniej mówi tablica dziejów parafii. Ten sam kościół przez ponad cztery wieki był świątynią ewangelicką i nosił inne wezwanie.

Kiedy powstał i co jest w nim najstarsze?

Pierwszy znany proboszcz Chojnowa, Lutherus, występuje w dokumencie z 1299 roku, którym parafia sprzedała ziemię augustianom. Obecny kościół budowano od 1390 do 1468 roku: w 1390 roku Henryk Vogt przeznaczył darowiznę na prace budowlane, w 1398 roku zawaliła się wieża, w 1400 roku Henryk Kohler ufundował ołtarz, w 1405 roku odlano dzwon, w 1413 roku burmistrz Jan Possig zapisał czynsze na budowę chóru, a w 1468 roku założono sklepienia nawy głównej i zamknięto budowę, razem z kaplicą sukienników św. Andrzeja i Katarzyny, północną kruchtą i zakrystią. To trzynawowa bazylika z prezbiterium zamkniętym pięciobocznie, ze schodkowym późnogotyckim szczytem fasady i masywną kwadratową wieżą w północno-zachodnim narożniku, którą wieńczy renesansowa attyka i namiotowy hełm. W 1452 roku pochowano tu księcia chojnowskiego Henryka X, a w 1617 roku Annę Wirtemberską, wdowę po Fryderyku IV legnickim.

Dlaczego przez czterysta lat był ewangelicki?

Bo Chojnów leżał w księstwie legnickim, którego książę Fryderyk II wprowadził reformację w 1523 roku. Tablica dziejów parafii zapisuje pod rokiem 1535: "reformacja Marcina Lutra święci triumfy w Chojnowie, kościół przechodzi w ręce protestantów"; leksykon Uniwersytetu w Oldenburgu dodaje, że ostatni katolicki proboszcz miasta, Matthias Junk, złożył urząd właśnie w 1535 roku. Rekatolicyzacja Śląska po 1675 roku niewiele tu zmieniła: w latach 1701-1707 kościół przejściowo należał do katolików i wrócił do ewangelików, a po 1740 roku, pod Prusami, chojnowianie w większości pozostali luteranami. Zmianę przyniósł dopiero koniec wojny: w 1947 roku władze powiatowe w Złotoryi przekazały świątynię katolickiej parafii Niepokalanego Poczęcia NMP w Chojnowie, a wezwanie zmieniono z kościoła Najświętszej Maryi Panny na św. Apostołów Piotra i Pawła. Osobną parafię przy farze erygował biskup legnicki 1 stycznia 1995 roku.

Co spaliło się w 1651 roku i jak to odbudowano?

31 maja 1651 roku pożar strawił hełm wieży i dachy, uszkodził dzwony i zniszczył znaczną część sklepień nawy głównej. Odbudowa poszła szybko jak na miasto, które w 1657 roku miało 180 mieszkańców: jeszcze w 1651 roku odlano nowy dzwon, w 1652 roku kościół dostał nowy dach pod nadzorem mistrza Hansa Bergmanna, w 1653 roku naprawiono filary i okna, w 1656 roku legnicki ludwisarz Jan Schroeter odlał kolejny dzwon, a w 1659 roku ukończono sklepienia nawy głównej i wieża dostała nowy hełm; 27 lipca odprawiono nabożeństwo dziękczynne. Potem przyszło wyposażenie: chrzcielnica z cynową misą w 1660 roku, barokowy ołtarz w prezbiterium około 1670 roku, kazalnica w 1671 roku, obraz do ołtarza głównego podarowany w 1678 roku przez kupca z Augsburga Adama Vogla, a w 1682 roku malowanie i złocenie ołtarza. Wcześniejsze nieszczęścia parafia też liczy: pożar miasta w 1503 roku, dżumę w 1633 roku, gdy w czasie rabunku pobito pastora Baltazara Lipsiusa, i rok 1639, gdy Szwedzi zdobyli miasto, a wieża znów służyła do obrony.

Czyje epitafia wiszą na ścianach?

Na ścianach i elewacjach zachował się zespół epitafiów i płyt nagrobnych. Z 1551 roku pochodzi renesansowa płyta Wolfa von Bouswoya w kaplicy Bożywojów, przedstawiająca zmarłego w zbroi, ale z biretem na głowie. Renesansowe epitafium Caspara Hartera, zmarłego w 1569 roku, pokazuje postać klęczącą pod krucyfiksem, a barokowe epitafium Theodora Rolla, zmarłego w 1709 roku, siedzącą na sarkofagu figurę kobiecą z tablicą inskrypcyjną i Chronosem w zwieńczeniu. Witraże pochodzą z prac konserwatorskich z lat 1908-1911 i są dziełem braci Ottona i Rudolfa Linnemannów. Z 1969 roku pochodzą polichromie: warszawski artysta Piotr Wróblewski z Piotrem Kominczem namalował w nawach bocznych drogę krzyżową, w której obok postaci historycznych umieścił, jak pisze Wikipedia, wizerunki własne, swojej rodziny i mieszkańców Chojnowa. W 1948 roku, w czasie remontu po przejęciu przez katolików, usunięto z naw bocznych balkony.

Jakie są organy?

Obecny instrument zbudowała firma braci Walter z Góry (Gebrueder Walter). Katalog firmy datuje go na 1912 rok, choć tabliczka na instrumencie nosi rok 1824, czyli datę założenia firmy. Organy mają 38 głosów, dwa manuały i pedał, a grający siedzi zwrócony przodem do ołtarza; serwis Musicam Sacram ocenia stan techniczny jako dobry. Jeden epizod z historii kościoła wyjaśnia, dlaczego wyposażenie sprzed XIX wieku jest niekompletne: 26 maja 1813 roku, po potyczce pod Budziwojowem, kościół na dwa tygodnie stał się lazaretem dla rannych Francuzów, a ołtarz służył za stół do amputacji.

Jak wejść i o czym pamiętać?

Kościół stoi na wschodnim, ostrym końcu Rynku; do 1818 roku oddzielał go od placu cmentarz, po którego likwidacji fara "połączyła się z rynkiem". Obiekt jest w rejestrze zabytków pod numerem 134, z wpisem z 2 stycznia 1950 roku. Msze niedzielne: 7:30, 9:00, 10:30 z udziałem dzieci, 12:00 i 18:00, w sobotę o 18:00 Msza niedzielna (strona parafii, odczyt 20 września 2026). Godziny otwarcia poza nabożeństwami nie są ogłoszone, więc najbezpieczniej przyjść przed Mszą albo po niej. Resztę placu, od fontanny po Basztę Tkaczy, opisujemy w spacerze po Rynku, a losy miasta między kolejnymi pożarami w historii Chojnowa.