Chojnów płonął sześć razy. Historia miasta opowiedziana od pożaru do pożaru

Ile razy spłonął Chojnów? Kalendarium na stronie Urzędu Miejskiego nazywa "wielkim pożarem" pięć dat: 1318, 1503, 1581, 1651 i 1762, a opis historii miasta na tej samej stronie dolicza rok 1428, gdy miasto spalili husyci. Sześć pożarów, sześć rozdziałów. Daty pochodzą z kalendarium miasta, z leksykonu Uniwersytetu w Oldenburgu i z tablicy dziejów parafii; tam, gdzie się rozchodzą, stoją obie wersje.

Przed pierwszym pożarem: Haynow, civitas, kasztelan

Najstarszy zapis nazwy jest starszy niż kalendarium miasta: dokument wydany we Wrocławiu 26 lutego 1253 roku wymienia, jak podaje Wikipedia, miejscowość Honowo. Osada Haynow jest poświadczona w źródłach w 1272 roku, w księstwie legnickim, i tę datę jako pierwszą wzmiankę przyjmuje kalendarium urzędu oraz nasze zestawienie wieku miast Zagłębia. W 1288 roku dokument księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego nazywa Chojnów po raz pierwszy civitas, czyli miastem. Chodziło o darowiznę księcia na rzecz tutejszego szpitala (tak w leksykonie oldenburskim). Rok później, w 1291, miasto przeszło na dekadę pod księstwo głogowskie, a w 1292 roku źródła wymieniają pierwszego kasztelana chojnowskiego, Bronisława Budziwojowica. Wikipedia w infoboksie pisze o prawach miejskich "przed 1241", ale ani strona urzędu, ani leksykon takiej daty nie znają, więc zostajemy przy 1288.

1318: pierwszy wielki pożar

Kalendarium notuje go jednym zdaniem: "Wielki pożar". Odbudowa musiała pójść szybko, bo kolejne lata to seria przywilejów. W 1329 roku Bolesław III potwierdził uprawnienia, które Chojnów posiadał "z dawien dawna", w 1331 roku złożył hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu, przez co miasto weszło w skład Królestwa Czeskiego, a w 1332 roku poświadczony jest po raz pierwszy cech tkaczy. W 1333 roku Chojnów uzyskał pełne prawa miejskie (leksykon oldenburski nazywa to nadaniem prawa magdeburskiego) i doczekał się pierwszego wymienionego z imienia burmistrza, Albertusa de Ypra. W 1394 roku doszły przywilej handlu solą i prawo składu, a w 1399 roku zamek był już rezydencją książęcą.

1428: husyci i wieża kościoła

26 kwietnia 1428 roku husyci zdobyli zamek i spalili miasto. Liczba ocalałych zależy od tego, którą stronę urzędu się czyta: w kalendarium "według legendy najazd przeżyło zaledwie kilkunastu mieszczan, którzy schronili się w wieży kościelnej", w opisie historii miasta "ocalało jedynie 15 osób". Tablica dziejów parafii idzie za tą drugą liczbą i dodaje, że przed głównym ołtarzem zginęli księża i ich uczniowie. Część mieszczan próbowała uciec przez Furtę Łaziebną. Książę Ruprecht zwolnił pogorzelców na osiem lat od wszelkich świadczeń. W 1442 roku augustianie postawili basteję w północno-zachodniej części miasta, w 1444 roku rajcy założyli staw rybny przy kościele św. Mikołaja, a 28 maja 1452 roku zmarł książę chojnowski Henryk X, pochowany w kościele parafialnym. Cech sukienników, jeden z zamożniejszych w mieście, ufundował w 1469 roku kaplicę św. Andrzeja i Katarzyny.

1503: pożar i osiem lat bez czynszów

Trzeci wielki pożar strawił miasto w 1503 roku. Książę zwolnił pogorzelców z czynszów na osiem lat, a w 1511 roku papież Juliusz II na sześć lat ze wszystkich świadczeń poza dziesięciną. XVI wiek był mimo to dobry: w 1530 roku założono pierwszy wodociąg z drewnianych rur, w 1544 roku Hans Schram wzniósł renesansową kamienicę w Rynku, która stoi do dziś, a w latach 1546-1547 książę Fryderyk III przebudował gotycki zamek na renesansową rezydencję. Reformacja dotarła tu w 1535 roku i kościół farny przeszedł w ręce protestantów.

1581: ratusz i klasztor w ogniu

Czwarty pożar zniszczył między innymi ratusz i dawny klasztor augustianów; odbudowę ratusza ukończono w 1583 roku. W leksykonie oldenburskim są w tym okresie trzy pożary, 1581, 1583 i 1586, w kalendarium miasta tylko pierwszy z nich. W 1613 roku przyszła zaraza: ponad 700 ofiar na stronie urzędu, 713 w leksykonie. Potem wojna trzydziestoletnia: w 1633 roku miasto liczyło 500 mieszkańców.

1651: 140 domów, ratusz i kościół

Piąty pożar, w 1651 roku, strawił 140 domów, ratusz i kościół. Parafia datuje go na 31 maja i wylicza straty: hełm wieży, dachy, uszkodzone dzwony, znaczna część sklepień nawy głównej. Odbudowa fary trwała do 1659 roku. Miasto podnosiło się wolniej: w 1657 roku miało 180 mieszkańców, a w 1675 roku część chojnowian wyjechała po cesarskich rozporządzeniach przeciw innowiercom. W 1740 roku wkroczyły oddziały pruskie regimentu "Prinz Heinrich" i Chojnów wraz z większością Śląska znalazł się w państwie Hohenzollernów.

1762: szósty pożar i koniec murów

Ostatni z wielkich pożarów zniszczył całe "górne miasto", w tym zamek, ratusz i klasztor augustianów. Po nim rozebrano klasztor, wieżę Bramy Dolnej i mury obronne do wysokości siedmiu łokci, a materiał oddano pogorzelcom na odbudowę. W tym samym roku z inicjatywy Fryderyka II powstała zawodowa szkoła sukiennicza. W 1801 roku Chojnów liczył 2 314 mieszkańców.

Po ostatnim pożarze: car, Napoleon, kolej

24 stycznia 1813 roku na nocleg przybyli car Aleksander I, król pruski Fryderyk Wilhelm III i generał Kutuzow ze sztabem; w lipcu tego roku kwaterował tu Napoleon. 26 maja 1813 roku pod miastem pruska jazda starła się z francuską awangardą korpusu marszałka Neya, o czym pisze leksykon oldenburski. W 1845 roku przez Chojnów poprowadzono linię kolejową, którą kalendarium miasta nazywa linią Wrocław-Bolesławiec, a Wikipedia linią z Legnicy do Bolesławca. 7 marca 1875 roku zawaliła się wieża ratusza na Rynku, pod gruzami zginęła jedna z mieszkanek, ratusz rozebrano, a nowy budynek przy placu Zamkowym oddano w 1879 roku. W 1882 roku na miejscu starego ratusza stanęła fontanna. Kurt Gablenz otworzył w 1885 roku papiernię, która w 1939 roku, przy produkcji 40 ton dziennie, uchodziła za największą w Niemczech (dane z leksykonu oldenburskiego). W 1906 roku doszło połączenie kolejowe Złotoryja-Chojnów-Rokitki, w 1909 roku nowy dworzec, w 1912 roku elektryczność.

1945: Gajewicko, potem Chojnów

10 lutego 1945 roku miasto zajęła Armia Czerwona. Skala zniszczeń zależy od źródła: Wikipedia pisze o 30 procentach zabudowy, leksykon oldenburski o 60 procentach substancji budowlanej. 10 czerwca zaczęto tworzyć polską administrację, 12 czerwca przyjechała pierwsza, 18-osobowa grupa osadników, a 15 czerwca radzieckie władze wojskowe przekazały Polakom cywilny zarząd miasta. Przez krótki czas miasto nazywało się Gajewicko, nazwę Chojnów ustalono w 1946 roku. Historię tej i wcześniejszych nazw rozbieramy w osobnym wpisie o Haynau. W 1946 roku powstały zakłady Dolzamet, po 1986 roku wyspecjalizowane w łańcuchach przemysłowych. Tabela ludności w leksykonie oldenburskim pokazuje 5 435 mieszkańców w 1946 roku i 14 510 w 2005 roku. Dane GUS na 31 grudnia 2024 roku mówią o 12 289 mieszkańcach, o 16,2 procent mniej niż w 2002 roku. O tym, skąd wzięły się nazwy Haynau, Gajewicko i Chojnów, piszemy osobno.