Mała Moskwa to Legnica. Co zostało po 48 latach radzieckiego garnizonu i jak przejść trasę z 16 punktów

Mała Moskwa to Legnica. Tak nazywano miasto, w którym od 1945 do 1993 roku stał sztab Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej; na 1 stycznia 1989 roku grupa liczyła w Polsce 59 053 żołnierzy. Wojsko zajmowało około jednej trzeciej miasta. Cztery lata później nie było ani jednego radzieckiego żołnierza, a po Małej Moskwie zostały wille, szkoła, cmentarz i film. Ta sama armia w lutym 1945 roku podpaliła Zamek Piastowski.

Dlaczego Legnica była Małą Moskwą?

Bo tu było dowództwo. Północną Grupę Wojsk utworzono dyrektywą numer 11097 z 10 czerwca 1945 roku. Sztab miał stać czasowo w Łodzi, ale trafił do Legnicy i był tu, według Wikipedii, do 1984 roku i ponownie od 1990 roku aż do wycofania wojsk 17 września 1993 roku. W siedzibie dowództwa znajdowało się największe skupisko wojsk radzieckich w Polsce.

Ilu ich było?

Skala: 59 053 żołnierzy w całej Polsce na początku 1989 roku, 35 621 na początku 1992 roku, w trakcie wycofywania. Do tego rodziny. Trasa miejska pisze o tysiącach żołnierzy z rodzinami w samej Legnicy, bez podania liczby, i tak samo zostawiamy to my: nikt w dostępnych nam źródłach nie policzył mieszkańców Małej Moskwy.

Co Rosjanie zajęli w Legnicy?

Najlepszą dzielnicę. Tarninów, opisywany przez miasto jako jedna z najpiękniejszych i najbardziej prestiżowych dzielnic Legnicy, stał się zamkniętą strefą nazywaną Kwadratem: 40 hektarów za ogrodzeniem. Komendantura wojskowa z aresztem mieściła się przy ulicy Złotoryjskiej 40, dom oficera przy dzisiejszej ulicy Jana Pawła II 1, sztab przy Grabskiego 26, a obok niego centrum telewizyjne pod numerem 28. Wille dowódców stoją przy Okrzei 29 i 31, willa marszałka Ogarkowa przy Konopnickiej 2.

Radziecka Szkoła Średnia numer 30 zaczęła we wrześniu 1945 roku od 50 uczniów. Szpital wojskowy miał 19 000 metrów kwadratowych. Cmentarz radziecki jest przy ulicy Wrocławskiej. Wszystkie te adresy podaje Urząd Miasta na trasie turystycznej; sprawdziliśmy je w jednym źródle, więc przed wizytą porównaj je z mapą.

Jak przejść trasę Śladami Małej Moskwy?

Miasto wytyczyło 16 punktów. W kolejności z legnica.travel:

1. Dworzec PKP, ulica Dworcowa 5, główne wejście od placu Dworcowego i ulicy Kolejowej.
2. Kościół Marii Panny.
3. Katedra Świętych Apostołów Piotra i Pawła.
4. Stary Ratusz, Rynek 39.
5. Teatr Miejski, Rynek 39.
6. Komendantura wojskowa i areszt, Złotoryjska 40.
7. Dom Oficera, Jana Pawła II 1.
8. Radziecka Szkoła Średnia numer 30.
9. Wejście na Kwadrat, Tarninów.
10. Dom Prijoma, Okrzei 18.
11. Wille dowódców PGW, Okrzei 29 i 31.
12. Willa marszałka Ogarkowa, Konopnickiej 2.
13. Gmach sztabu PGWAR, Grabskiego 26.
14. Centrum telewizyjne PGWAR, Grabskiego 28.
15. Lasek Złotoryjski.
16. Wystawa "Cień gwiazdy" i grób Lidii Nowikowej.

Trasa zaczyna się na dworcu, bo tam zaczynała się Legnica dla każdego, kto przyjeżdżał do garnizonu, i kończy przy grobie kobiety, od której zaczął się film. Długości ani czasu przejścia strona miasta nie podaje i nie publikuje mapy trasy; sądząc po adresach, punkty od 9 do 14 skupiają się na Tarninowie. Kto chce mieć trasę na mapie, wpisuje szesnaście adresów z listy wyżej do własnej aplikacji, bo gotowej mapy z 16 punktami nie ma ani na legnica.travel, ani u nas.

Kim była Lidia Nowikowa?

Żoną radzieckiego pilota. 8 października 1965 roku znaleziono jej ciało; śmierć oficjalnie uznano za samobójstwo. Według opisu trasy powodem miała być zakazana miłość do polskiego oficera. Ta historia stała się pierwowzorem filmu "Mała Moskwa" Waldemara Krzystka: premiera 28 listopada 2008 roku, 115 minut, po polsku i rosyjsku, akcja osadzona w latach 1967-1968. Film dostał Złote Lwy na festiwalu w Gdyni i pięć Orłów w 2009 roku.

Ostatni punkt trasy to jej grób i wystawa "Cień gwiazdy".

Co jeszcze zostało po 1993 roku?

Budynki: sztab, dom oficera, wille, szkoła. Cmentarz przy Wrocławskiej. Msza pojednawcza, którą trasa datuje na 26 stycznia 1992 roku, czyli jeszcze przed wyjazdem wojsk. I pamięć ludzi, którzy przez 48 lat mieszkali w mieście podzielonym płotem. Jeśli mieszkałeś w Legnicy przed 1993 rokiem i pamiętasz Kwadrat od środka albo z zewnątrz, napisz w komentarzu: takich relacji w źródłach jest najmniej.

Radziecki garnizon był też w Lubinie; jego bunkry stoją dziś w Parku Leśnym w Lubinie.