Lampka górnicza od lampy Davy'ego po karbidówkę i nagrodę, o którą Lubin biega od 1986 roku

Lampka górnicza to w Zagłębiu Miedziowym coś więcej niż światło pod ziemią. Od 1986 roku jest nagrodą w Biegu Barbórkowym w Lubinie, a w legnickim Muzeum Miedzi dawne lampy stoją obok innych narzędzi pracy górników. Zanim jednak stała się symbolem, przeszła długą drogę: od lampy bezpieczeństwa z płomieniem, przez karbidówkę, po lampę elektryczną.

Lampa Davy'ego, czyli płomień za siatką

W 1815 roku Humphry Davy wynalazł lampę bezpieczeństwa do kopalń, w których gromadzą się palne gazy. Jej płomień osłania cienka metalowa siatka o drobnych oczkach, która pochłania ciepło, więc ogień nie przechodzi na zewnątrz. Lampa służyła też do wykrywania metanu: wieszano ją wysoko, bo metan jest lżejszy od powietrza i zbiera się pod stropem.

Podobną rolę miała spirytusowa lampa Pielera. Wikipedia podaje, że w latach 1885-1930 dominowała w niemieckich kopalniach węgla, ale do oświetlania się nie nadawała, bo płomień alkoholowy daje mało światła. Była wskaźnikiem gazu, nie latarką.

Karbidówka

Lampa karbidowa, taka jak ta z okładki, świeciła płomieniem acetylenu. Gaz powstawał w zbiorniku lampy z reakcji karbidu z wodą. Przenośne lampki karbidowe przyniosły górnikom wyraźną poprawę warunków pracy. Z kopalń zniknęły po wojnie, kiedy upowszechniły się lampy elektryczne.

Lampownia

Dziś lampa jest elektryczna i ma swoje miejsce na powierzchni kopalni. Lampownia to pomieszczenie, w którym przechowuje się lampy górnicze, ładuje akumulatory, a lampy kontroluje, naprawia i ewidencjonuje między zmianami. Tam górnicy pobierają też aparaty ucieczkowe. Lampownię zwiedzają dzieci, które na przełomie listopada i grudnia przychodzą do zakładów KGHM, o czym piszemy przy święcie górników w KGHM.

Bieg o Lampkę Górniczą

W Lubinie lampka jest trofeum. Według jubileuszowej publikacji KGHM z 2016 roku Bieg Barbórkowy o Lampkę Górniczą zaczął się w 1986 roku, a pierwszy wygrał biegacz z Lubina. Nazwa przez lata się zmieniała, raz był to bieg o Lampkę ZG Lubin, raz o Lampkę Górniczą Dyrektora ZG Lubin, potem wróciła pierwotna. Według zapowiedzi 37. edycji z 2023 roku zwycięzcy w kategorii open kobiet i mężczyzn dostają tradycyjne Lampki Górnicze, a organizatorem są Zakłady Górnicze Lubin.

W 2026 roku bieg ma czterdziestą edycję i odbywa się 18 października. Zapisy, trasę i kategorie opisuje wpis o Biegu Barbórkowym w Lubinie.

Gdzie zobaczyć dawne lampy

Najbliżej jest Muzeum Miedzi w Legnicy, przy ul. Partyzantów 3. Jego Dział Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi gromadzi narzędzia pracy górników i hutników: kilofy, młoty, wiertarki, lampy i stroje robocze. W latach 2007-2008 muzeum pokazało nawet osobną wystawę "Z lampą górniczą przez wieki. Dzieje oświetlenia w górnictwie". Od 1 października muzeum pracuje w zimowym rytmie: od wtorku do piątku w godzinach 10-17, w soboty 11-17. Bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 10 zł, a w środy wstęp jest bezpłatny. Godziny zmieniają się z sezonem, więc przed wizytą dobrze je sprawdzić na stronie muzeum.

Lampka wraca też w barbórkowych zwyczajach, o których piszemy w tekście kiedy jest Barbórka.